«اودیسه» (The Odyssey)، ساخته کریستوفر نولان، روایت سفر طولانی پادشاهی یونانی برای بازگشت به خانه است؛ اما این بار، جنجال نه درباره داستان فیلم، بلکه درباره یک جفت گوشوارهی ایرانی است که زندیا، بازیگر مشهور هالیوودی، در جریان تبلیغات آن به گوش داشت؛ گوشوارههایی که خود نیز قرنهاست از سرزمین مادریشان دور ماندهاند.
به گزارش میدان خبری: جواهرات باستانی ایران که سر از یک مراسم هالیوودی درآوردهاند، به جنجالی تازه درباره سرنوشت آثار تاریخی غارتشده تبدیل شدهاند. زندیا، بازیگر نقش «الهه آتنا» در فیلم «اودیسه»، در جریان تور تبلیغاتی این فیلم در لندن، گوشوارههایی را به نمایش گذاشت که به مجموعه مشهور «گنجینه زیویه» تعلق دارند؛ مجموعهای از آثار طلایی متعلق به حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد که در شمالغرب ایران کشف شد و بخشهایی از آن پس از تاراج و خروج از کشور، در بازارهای عتیقه جهانی ظاهر شدند و به فروش رسیدند.استفاده از این آثار در فرش قرمز یک فیلم هالیوودی، واکنش شماری از باستانشناسان و کارشناسان میراث فرهنگی را برانگیخت. منتقدان میگویند اشیایی با چنین ارزش تاریخی و فرهنگی نباید به عنوان زیورآلات مد روز یا ابزار تبلیغاتی یک پروژه سینمایی استفاده شوند و این اقدام را نمونهای از تبدیل میراث فرهنگی ملتها به کالای نمایشی میدانند.گوشوارههایی که زندیا بر گوش داشت، متعلق به گالری «بارون لندن» بوده و این مجموعه اعلام کرده است که این آثار پس از خرید از یک جواهرفروش دیگر در سال ۲۰۲۵، با «پیشینه مستند» نگهداری میشوند. با این حال، منتقدان تأکید دارند که بخش قابلتوجهی از گنجینه زیویه در دهههای گذشته از ایران خارج شده و مسیر انتقال بسیاری از این آثار همچنان محل بحث میان پژوهشگران میراث فرهنگی است.
گنجینه زیویه شامل آثار طلایی، نقرهای، برنزی و سفالی بود که در سال ۱۹۴۷ (۱۳۲۵) توسط چوپانان کشف و سپس غارت شد. بر اساس یک مقاله پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۱۵، بخشهای باقیمانده این مجموعه در دهه ۱۹۶۰(۱۳۳۸) از ایران خارج و در بازارهای عتیقه فروخته شد و اکنون میان موزهها و مجموعههای خصوصی مختلف در سراسر جهان پراکنده است.سوسن بابایی، استاد تاریخ هنر و پژوهشگر ایرانیتبار مؤسسه کورتولد لندن، درباره استفاده از این اثر تاریخی توسط بازیگر هالیوودی گفت: واقعاً شوکهکننده است که هیچکس حتی به این فکر نکرده که شاید این کار اصلاً ایده خوبی نباشد.او با ابراز «خشم» از استفاده زندیا از این آثار باستانی گفت: به نظر میرسد کسانی که لباس و زیورآلات ستارههای سینما را انتخاب میکنند، شناخت و حساسیت فرهنگی کافی ندارند. این اشیا را به نماد زیبایی، قدرت و شکوه فیلم تبدیل کردهاند، در حالی که چنین چیزی کاملاً نادرست است.آنلیز بائر، باستانشناس و تهیهکننده، نیز گفت مسئله اصلی این نیست که زندیا این گوشوارهها را استفاده کرده، بلکه این است که خود این جواهرات از آثار باستانی غارتشده ساخته شدهاند.گالری بارون لندن در بیانیه خود تأکید کرده است این آثار «بر اساس سوابق مالکیت ثبتشده و مطابق همه الزامات قانونی، بهطور مسئولانه نگهداری میشوند.» اما بابایی معتقد است این جواهرات احتمالاً دارای اهمیت معنوی و آیینی بسیار بالایی بودهاند و گفت: اینها اشیایی نیستند که برای استفاده بهعنوان زیورآلات ساخته شده باشند. اینها میراث بشریاند؛ میراث جهانی، نه صرفاً اکسسوری.
به گفته او، چنین استفادهای باعث شده این آثار «تمام معنا و هویت خود را از دست بدهند» و در واقع نوعی «مصادره، سادهسازی و تحریف سهم ایران باستان در تمدن و فرهنگ بشری» است.بابایی این وضعیت را «دیوانهکننده» توصیف کرد و گفت: در حالی که میلیاردها دلار از بودجه آمریکا صرف بمباران ایران و تخریب مناطق دارای ارزش تاریخی و فرهنگی میشود، تور تبلیغاتی فیلم «اودیسه» همزمان در حال تجلیل و نمایش دادن آثار باستانی ایران است.فیلم «اودیسه» پیش از این نیز با انتقادهای دیگری مواجه شده بود. گروهی از فیلمسازان صحرای غربی خواستار تحریم این فیلم شدند، زیرا بخشی از آن در شهر داخله در منطقه اشغالشده صحرای غربی فیلمبرداری شده است؛ منطقهای که بسیاری آن را «آخرین مستعمره آفریقا» مینامند.«اودیسه» تازهترین فیلم نولان است که با اقتباس از منظومه حماسی هومر ساخته شده و روایتگر سفر پرماجرای اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، پس از پایان جنگ تروآ است. مت دیمون در نقش اودیسئوس، زندیا در نقش آتنا، آن هتوی در نقش پنلوپه و تام هالند در نقش تلهماخوس از بازیگران اصلی این فیلم هستند. «اودیسه» با فروش بیش از ۲۶۰ میلیون دلار در نخستین آخر هفته اکران، یکی از موفقترین افتتاحیههای کارنامه نولان را رقم زده است.
